Kullanıcı Oyu: 0 / 5

Yıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değil
 

DOĞAÇLAMA

Doğaçlama, oyuncunun konuya bağlı kalarak ancak metne bağlı kalmayarak içinden geldiği gibi konuşmasına ve davranmasına denir. Bir oyunculuk yöntemi olup, daha önce belli bir sözel ya da mimiksel – davranışsal sahne saptaması olmaksızın oyun oynama şeklidir. Oyun sırasında eylemi ve sözü bulan oyunun temeli, doğaçlamaya dayanır. Doğaçlama tiyatrosunun ilk örneklerine, antik çağda mimus ve pantomimus'ta rastlanabileceği gibi, en çok da tuluat tiyatrosunda rastlanır. Bu bağlamda, örneğin commedia dell'arte oyuncuları, kaba eylem taslağına göre, kendiliğinden doğal tepkilere dayanarak, doğaçlama oynarlar, çok iyi saptanmış oyuncu rolleri içinde, belli bir duruma, yere, zamana, izleyiciye göre oyunu olduğu kadar, ağızdan ağıza söz akışını da çeşitlendirirlerdi. Arlecchino gibi komik tipler, izleyiciye doğrudan seslenerek, yöresel ve güncel olaylara tepki verirlerdi. Doğaçlama, bugün de oyunculuk eğitiminin başlıca alanlarından olup, Stanislavski'nin “doğru algılama” istemi ile Brecht’in “gözlem sanatı”nı geliştirme sanatı istemi arasında, diyalektik bir birlik kurma amacını gütmektedir. Bu anlamda, doğaçlamanın oyuncunun kendine özgü kişisel anlatımını geliştirmesine ve kendini gözlemci kılmasına yönelik, ikili işlevi karşısındaki oyuncunun oyununu gözlemleyerek kendi oyununu koymasına olanak verir. Doğaçlama, tiyatro topluluklarınca üretim amaçlı olarak da ele alınmakta, özellikle de törensi tiyatro toplulukları, serbest tiyatro toplulukları ve sokak tiyatrosu topluluklarınca uygulamaya konulduğu gibi, “topluca doğaçlama oyunculuk” anlayışı içinde ortaya konmaktadır. Çağdaş törensi tiyatro anlayışı doğrultusunda, doğaçlama ile törensilik iç içe kaynaştırılmakta, oyunculukta temel yöntem olarak alınmaktadır.

Modern Doğaçlama Tiyatro, oyuncuların spontane bir şekilde oyunculuk yapmaları için kullandıkları doğaçlama oyun tekniklerini içeren bir tiyatro biçimidir. Oyuncular diyalogu, mekanı ve olay örgüsünü doğaçlama olarak ortaya çıkarırken yönlendirmek için seyircinin önerileri (yönelim) alınır. Modern Doğaçlama Tiyatro, genellikle iki kategoriye ayrılır: (shortform) kısa-biçim ve (longform) uzun-biçim. Kısa-biçim doğaçlama, genellikle önceden belirlenmiş kurallar ve yapı üzerine kurulan ve seyirciden alınan yönelimlerle çıkış noktaları belirlenen kısa sahnelerden ve anlardan oluşur. Birçok kısa-biçim oyunu(turu) ilk olarak Viola Spolin tarafından bulunmuştur. Uzun-biçim doğaçlamada ise, oyuncular genellikle öykülere, karakterlere veya temalara ağırlık veren gösteriler meydana getiririrler. Uzun-biçim gösteriler eskiden beri yapılan tiyatro türünün biçimini alabilir. En bilinen ve ilk olduğu düşünülen uzun-biçim yapısı Del Close tarafından bulunmuştur.

Aslında Doğaçlama Tiyatro tarihteki en eski gösteri türlerinden biridir. 16. yüzyıldan itibaren Commedia dell'arte oyuncuları tarafından İtalya’da yapılan doğaçlama gösteriler, 19. Yüzyılın sonlarına doğru iki önemli oyunculuk teorisinin kurucusu olan Konstantin Stanislavski, Jacques Copeau gibi tiyatro teoristleri ve yönetmenleri ile oyuncu eğitiminde de kullanıldı.

Dudley Riggs’in doğaçlama skeçler yaratmak için seyircinin önerilerini alan ilk vodvilci olduğu düşünüldüğü gibi, modern doğaçlama tiyatronun 20. Yüzyılın ortalarında Viola Spolin ve Keith Johnstone sınıflarında biçimini almış olduğu kabul edilir.

Viola Spolin Amerikan Doğaçlama Tiyatrosunun öncülerinden olduğu ve Second City’i meydana getiren Chicago’daki The Compass Players’ta ilk doğaçlama neslini etkilediği düşünülür. Oğlu Paul Sills, David Shepherd’la beraber The Compass Players’ta ve Second City’de doğaçlamaya ilk adımını atmıştır. Şimdiki çoğu doğaçlama kuralları ilk olarak The Compass Players Kumpanyası’nda şekillendirilmiştir. Çoğu tarihsel bilgiye göre Elaine May bu entellektüel çabanın merkezindeydi. Mike Nichols, Ted Flicker ve Del Close bu açıdan onun en yakın çalışma arkadaşlarıydı.

Saturday Night Live’ın orjinal kastının çoğu The Second City’den gelmekteydi ve buradan Mike Myers, Chris Farley ve John Belushi gibi komedi starları doğdu. Aynı zamanda Keith Johnstone’ın Londra’da oluşturduğu The Theatre Machine adlı grubu Avrupa’da turnedeydi. Bu çalışma Tiyatro Sporu’nun doğmasına neden oldu, ilk olarak Keith Johnstone’ın workshoplarında ve Kanada’ya gittiğinde nihayet seyirci önünde Tiyatro Sporu gösterileri yapılmaya başlandı.

Çağdaş politik doğaçlamanın kökleri 20 yüzyılında ortalarında Jery Grotowski’nin çalışmalarını, İngiltere’de Peter Brook’un “happenings”lerini(yaptığı çalışmaları), Güney Amerika’da Augusto Boal’in “Forum Tiyatro”sunu ve San Francisco’daki The Diggers’ çalışmalarını içerir. Bu çalışmaların bazıları sade doğaçlama gösteri türlerine doğru uzanmışken, diğerleri sadece tiyatro sözlüğüne eklenmiştir ve toplamda avangard tecrübeler meydana gelmiştir.

Doğaçlama Tiyatro seyirciyle interaktif bir ilişki kurulmasına izin verir. Doğaçlama tiyatro grupları çoğu zaman seyirciden bir ilham kaynağı niteliğinde yönelimler alır, bu seyirciyi de oyuna katmanın bir yöntemi olmakla birlikte, performansın önceden yazılmış bir metne dayalı olmadığını da kanıtlamak anlamına gelmektedir. Bu suçlama zaman zaman, performansları aşırı detaylı görünen ustalara yöneltilir ve izleyiciler sahnenin planlı olduğu düşüncesine kapılabilir.

Doğaçlama bir sahne’nin başarılı olması için, oyuncuların hep birlikte sahnenin parametrelerine ve aksiyonlarına uygun hareket etmesi, birlikte yaratım hali içerisinde olması gerekir. Oynanan sahnedeki söylenen her bir sözcük, yapılan her bir teklif, sahnenin gerçekliğine dair oluşturulan her bir öge önemlidir. Bu diğer bir karaktere verilen isim, tanımlanan bir ilişki, mekan, ya da fiziksel çevreyi yaratmak amacıyla kullanılan her bir mim olabilir. Ekip arkadaşlarının yarattığı fikirleri kabul etmek oyuncunun sorumluluğudur, aksi ise engelleme, ya da reddetme olarak tanımlanır ve sahnenin ilerlemesini engeller. Bazı oyuncular bilinçli olarak, kahkaha almak amacıyla getirilen teklifi reddeder buna "gagging" denir fakat bu durumda genel olarak sahnenin aşama kaydetmemesine sebep olduğundan çoğu doğaçlamacı tarafından uzak durulan bir hadisedir. Kabul etme olgusuna genel olarak bir önceki önerinin üzerine yeni bir yeni teklif de eklenebilir. Bu işlem doğaçlamacılar tarafından "Evet, ama" şeklinde adlandırılır. “Evet, ama” kalıbı doğaçlama tekniğinin temeli olarak kabul edilir. Eklenen her bir parça bilgi, sahne aksiyonunu ve karakterlerini parlatmada oyunculara yardımcı olur.

Doğaçlamanın yazısız doğası, aynı zamanda sahnede kullanışlı olabilecek nesnelerin de ön görülemezliğini vurgular. Doğaçlama toplulukları, hali hazırda, anın gerekliliğine göre erişilebilir bir takım nesneler kullanabilir, fakat çoğu doğaçlamacı mim yolu ile nesne kullanımından kaçınmaktadır. Doğaçlama tiyatroda "mim"den çok "uzam nesne çalışması" olarak tanımlanımı yaygındır. Ve bu teknik yoluyla yaratılan mekanlar ve nesneler, "uzam nesneleri" olarak adlandırılır. Doğaçlamacılar, doğaçlama ile ilgili tekliflerin, önerilerin, geçerliliğine ve devamlılığına saygı duymaya teşvik ettirilir. Örneğin, bir masanın içinden yürüyerek geçmek yada "mucizevi" bir biçimde arkadaşının sıktığı onlarca tabanca kurşunundan sağ kurtulmak gibi.

Çünkü doğaçlamacılar, birbirinden farklı rolleri hazırlık yapmadan oynamak zorunda kalabilir, fiziksellikle çabucak karakterler inşa etme gerekliliğini duyabilir, jestler, şiveler, ses değişebilir, durum tarafından istenen diğer teknikler farklılaşabilir. Oyuncu farklı yaş ya da cinsiyet grubundan bir karakteri canlandırabilir. Karakter motivasyonları, doğaçlama sahnelerinin başarılı olmasında büyük öneme sahiptir ve doğaçlamacılar, karakterleri doğrultusunda eylemlere, hedeflere girişimde bulunmak zorundadırlar.

Doğaçlama Tiyatro'nun gelişimde önemli roller üstlenen kişiler arasında Avery Schreiber, Viola Spolin ve oğlu Paul Sills(Chicago'nun ünlü topluluğu Second City'nin kurucusu ve Tiyatro Oyunları'nın yaratıcısı), Del Close(Charna Halpern ile birlikte ImprovOlympic'in kurucusu) ve Harold olarak da bilinen uzun-form doğaçlamanın yaratıcısı. Diğer önemli figürler, Minneapolis'teki Brave New Workshop'un kurucusu Dudley Riggs, çalışmaları popüler kısa-form doğaçlama formatlarından biri olan Tiyatro Sporu'nu biçimlendiren, Theater Machines'in kurucusu, İngiliz yönetmen ve Impro kitabının yazarı Keith Johnstone, ve Johnstone'ın Tiyatro Sporu'ndan evrilen aile dostu formatın Komedi Sporu'nun yaratıcısı, Dick Chudnow’dur.

Dünyada Doğaçlama

Doğaçlama Tiyatro, özellikle Avrupa ve Amerika’da geniş kitleler tarafından yapılan ve bilinen bir iş. Robin Williams, Jim Carrey gibi pek çok ünlü komedyen ve oyuncu doğaçlama tiyatro yapılan kulüplerde keşfedildiler.Bugün için de hala Amerikan eğlence dünyasının en büyük oyuncu kaynağı bu kulüpler.

Ayrıca “Whose line is it anyway? ve “Mock the week” gibi Amerikan ve İngiliz televizyonlarında birer efsaneye dönüşmüş televizyon şovları da doğaçlama tiyatro zemin alınarak hazırlanıyor.

İlk başta şunu hatırlatmakta yarar var. Aslında Doğaçlama Tiyatro gösterileri bir tiyatro oyunundan daha çok, seyircinin katılımıyla zenginleşen bir şov. Çünkü normal bir tiyatro oyunuyla kıyaslanamayacak kadar hareketli, interaktif ve eğlenceli.

Doğaçlama Tiyatro’nun en temel özelliği yazılı bir metnin ve yönetmenin olmayışı. Oyuncular, seyircilerden değişik yönelimler (yönelim: oyuncunun oyuna başlamasını sağlayacak herhangi bir şey; bir kelime, bir mekan vb. ) alarak değişik oyunlar doğaçlıyorlar. Oyunlar tamamen sahnede kuruluyor.

Doğaçlama Tiyatro’nun en önemli özelliklerinden biri bu. Oyuncular da seyirciler gibi biraz sonra ne olacağını bilmiyor ve her iki taraf için de heyecan verici bir süreç yaşanıyor.

Doğaçlama, tiyatro sanatında çok önemli bir yere sahiptir. Çağlar boyunca yazarlar yapıtlarını oluştururken, oyuncular role hazırlanırken, oynarken doğaçlamadan yararlanmıştır. İtalyan halk tiyatrosu Comedia Dell’ Arte’de ya da Ortaoyunu’nda olduğu gibi doğaçlama sahne uygulamalarında da kullanılmıştır.

Modern anlamda, Doğaçlama Tiyatro’nun ilk örnekleri 1930 ‘lu yıllarda Amerika’da Viola Spolin tarafından oluşturuldu. Chicago’da Neva Boyd tarafından yönetilen ‘Yeniden Yaratım Eğitim Okulu’nda çalışmaya başlayan Viola Spolin 1927 - 41 yılları arasında okulda bulunan göçmen çocukların topluma sosyal entegrasyonunu sağlamak için değişik tiyatro oyunları geliştirdi.

Şüphesiz Spolin’den öncede bir takım oyunlar vardı ama Spolin’in getirdiği en büyük yenilik,oyunları eğitimde ve özellikle oyuncu eğitiminde kullanmasıydı.

Viola Spolin, oyun duygusuna çok önem vermiş, yaratıcılığın motor gücünün bu duygu olduğunu vurgulamıştır. Onun için, en önemli unsurlardan biri, oyuncuların kişisel olarak özgürleşmesidir. Sahne, yaşamdan yalıtılmış bir sihir alanı değildir. Doğaçlama oyuncusu, çevresine ve diğer oyunculara karşı savunmasız ve oynamaya istekli olmalıdır…

İyi ya da kötü , doğru ya da yanlış yoktur. Doğaçlama tiyatro çalışmalarında, öğretici vb. konumunda baskın bir lider yoktu. Herkes kendi öğrenir, yöneticide oyunculardan biridir. Çalışmalarda daha çok deneyim paylaşımı vardır.

Spolin, aynı zamanda modern doğaçlamanın başyapıtlarından olan ve günümüzde de önemli bir başvuru kaynağı olan ”Tiyatro için Doğaçlama” kitabını yazmıştır.

Viola Spolin’le birlikte doğaçlama’nın en önemli figürlerinden birisi oğlu Paul Sills’ dir. Chicago Üniversitesi’nden mezun olan Sills tiyatroya ilgili birisi olmasına karşın ilk başlarda annesinin tekniklerine ilgi duymamış, ama kısa sürede bu tekniklerin oyunculardaki yaratıcılık ve kendiliğindenlik duygularını geliştirdiğini fark etmiştir.

Aynı zamanda Spolin’in doğaçlama oyunlarının seyirciler tarafında ilgiyle izlenildiğini fark edip, düzenli doğaçlama gösterilerini başlatan kişidir. David Sheperd’la birlikte ilk profesyonel doğaçlama tiyatrosu olan “The Compass” ı kurmuştur.

Doğaçlama Tiyatro’nun efsanevi mekanlarından biri The Second City, 16 Aralık 1959 da Şikago’da Paul Sills , Howard Alk ve Bernie Sahlins tarafından kuruldu. The Second City gerek doğaçlamanın geniş kitlelere ulaşması gerek yeni doğaçlamacılar yetiştirmek açısından tam bir okul olmuş, ilerleyen yıllar içerisinde Amerika’nın değişik yerlerinde ve Kanada’da şubeleri açılmıştır.

Second City’nin önemli yönetmenlerinden bir tanesi de Del Close ‘du. Uzun yıllar burada yönetmen, oyuncu ve öğretici olarak çalıştıktan sonra ayrılıp Sharna Helpern tarafından kurulmuş Improvolypic’e katılmış ve orada yepyeni bir doğaçlama biçimi olan UZUN FORM’u keşfetmiştir.

Dünya’da en yaygın olarak yapılan uzun form biçimi Harold onun tarafından geliştirilmiştir. Harold’ın özel bir anlamı yoktur, tamamen raslantısal şekilde bulunmuş bir isimdir.

Doğaçlama Tiyatro’nun önemli kişiliklerinden biri de İngiliz Keith Johnstone’dur. Kariyerine ilkokul öğretmeni olarak başlayan Johnstone, Royal Court Theatre’da yaptığı doğaçlama çalışmalarla İngiltere’deki doğaçlama tiyatro’nun temellerini atmış ve çalışmalarını 1966′ya kadar Spolin’den habersiz bir şekilde yürütmüştür… Oyununu izleyen bir seyircinin verdiği kitap sayesinde Spolin’den haberdar olmuştur.

Jerzy Grotowski, Joseph Chaikin, Eugenio Barba, Peter Brook ve Augosto Boal gibi 20. yüzyılın önemli tiyatro adamları da çalışmalarında ve sahnelemelerinde doğaçlamadan yararlanmış ve değişik çalışmalar üretmişlerdir…

Doğaçlama Tiyatro, günümüzde sadece oyun için bir hazırlık ya da oyuncu eğitiminde kullanılan bir yöntem değil ayrı bir tiyatro akımı olarak kabul görmektedir.

Türkiye’de Doğaçlama - Tuluat

Tulûat; Orta Oyununun sahnelerde sergilenmesi ve bunun Batı dünyasındaki tiyatro örnekleri ile birbirine karışması ile oluşan tiyatro türüdür. Tuluat kelime manası olarak; doğmalar, doğuşlar anlamına gelir. Belirlenmiş bir konuyu, herhangi bir yazılı metne dayanmadan, akla ilk geldiği gibi söylemek esasına dayanır. Bu tiyatro türünde oyuncular, seçilen konular ile ilgili, diyalogları kendileri seçerler ve kendi tercihlerine göre sahnede kullanırlar. Yani bir doğaçlama mantığı söz konusudur. Yazarı olmayan, genelde bir iskelet senaryo üzerinde, her oyuncunun kendi yetenek ve kapasitesine göre, sözler uydurduğu tiyatral gösteri olan tuluatın güç ve ilham kaynağı geleneksel orta oyunudur. Anında buluşlarla ilerleyen ve neticeye ulaşan tuluatı bir halk tiyatrosu olarak görmek doğru olur. Tuluatın temel amacı izleyiciyi eğlendirmektir. Genellikle İstanbul’da 19. yüzyıldan itibaren sergilenmeye başlanan Tulûat tiyatrosunun önemli temsilcileri arasında Kavuklu Hamdi Efendi, Kavuklu Abdi (Abdürrezzak) Efendi, Kel Hasan, Naşit Özcan, İsmail Dümbüllü, Muammer Karaca ve Münir Özkul ilk akla gelenlerdir.

Tulûat tiyatrosu hemen her dönemde aydın çevrelerde pek hoş karşılanmamıştır. Bunun sebebini, Tulûat tiyatrosunun gittikçe düzey yitiren ve bayağılaşan uygulamalarında değil, daha ziyade oyuncuların ve kantocuların polisiye olaylara yol açmalarında aramak gerekir. Kültürsüz, zayıf karakterli, basit ve kaba sözlerle seyirci karşısına çıkan oyuncu ve kantocular, devrin ileri gelenlerinden birinin himayesine sığınıp, onların keyfi için oynamışlar; ancak gençlere de kötü örnek olmuşlardır. Böylece seyirci giderek ayağını Tulûattan çekmiş, özellikle Cumhuriyet’ten sonra güçlü oyuncular görev almak istemedikleri için, bu tiyatro dalı kültür hayatımızdan hemen hemen silinmiştir. Bu tiyatro türünün ustalarına bakacak olursak; Zihni Göktay ve Ferhan Şensoy isimleri karşımıza çıkar.